ЯНГИ ЎЗБЕКИСТОНДА ИНСОН ҚАДРИНИ УЛУҒЛАШДА ДИНИЙ-МАЪРИФИЙ ИСЛОҲОТЛАРНИНГ ЎРНИ

Кириш:

Жамият тарихий тараққиётининг ҳозирги босқичида давлат ва фуқаро ўртасидаги муносабатларни янги сифат даражасига кўтариш глобал аҳамият касб этмоқда. Ўзбекистон ўз мустақил ривожланишининг янги даврига қадам қўйиши билан давлат бошқаруви ва ижтимоий ҳаётнинг марказига “Инсон қадри учун” деган устувор тамойилни жойлаштирди. Бу концепция БМТнинг Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси руҳига тўла мос келиб, ҳар бир шахснинг туғма қадр-қимматини тан олишни талаб этади [1].

Давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек: “Инсон қадри деганда, биз, аввало, ҳар бир фуқаронинг тинч ва хавфсиз ҳаёт кечиришини, унинг фундаментал ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашни назарда тутамиз” [2,45]. Илмий ва трансформациялашган миллий қадриятларимиз нуқтаи назаридан ёндашганда, инсон қадри тушунчаси фақат моддий ёки ҳуқуқий мезонлар билангина чекланиб қолмайди. Унинг таркибига инсоннинг эътиқодий эҳтиёжлари, маънавий-руҳий камолоти ва ўз аждодлари қолдирган илмий меросдан тўлақонли баҳраманд бўлиш ҳуқуқи ҳам чуқур сингдирилган.

Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 35-моддасида ҳар бир инсон учун виждон эркинлиги кафолатланган бўлиб, унга кўра, ҳар ким хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқига эга [3]. Ушбу конституциявий норма Янги Ўзбекистонда диний-маърифий соҳада туб бурилишлар ясашга асос бўлди.

Сўнгги йилларда юртимиз мусулмонлари учун ибодатларни эмин-эркин адо этиш, миллий ва диний қадриятларни тиклаш борасида мисли кўрилмаган қулайликлар яратилди. Мамлакат бўйлаб юзлаб янги жоме масжидлари барпо этилди ва мавжудлари замонавий меъморчилик андозалари асосида қайта таъмирланиб, мўмин-мусулмонлар ихтиёрига топширилди [4,22-29]. Энг муҳими, узоқ йиллар давомида муайян чекловлар остида бўлган муқаддас ҳаж ва умра зиёратларини ташкил этиш тизими мутлақо либераллаштирилди. Зиёратчилар учун квоталар сони кескин оширилди, жараёнлар соддалаштирилди ва нарх-наво сиёсати мақбуллаштирилди, бу эса минглаб юртдошларимизнинг муқаддас орзулари рўёбга чиқишига хизмат қилмоқда.

Шунингдек, инсон қадрини англаш ва уни юксалтириш – ўзликни ва тарихий илдизларни танишдан бошланади. Ўзбекистон замини ислом цивилизациясига беқиёс ҳисса қўшган Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Баҳоуддин Нақшбанд каби буюк муҳаддис, фақиҳ ва мутасаввиф алломалар бешиги ҳисобланади. Янги Ўзбекистонда ушбу бой маънавий меросни “жаҳолатга қарши маърифат” тамойили асосида қайта тиклаш ва халқимизга етказиш давлат сиёсати даражасига кўтарилди [5,12-18].

Бу борада Тошкент шаҳрида Ислом цивилизацияси маркази, Самарқандда Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази ҳамда Бухорода Мир Араб олий мадрасаси ва Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институтининг илмий салоҳияти янги босқичга олиб чиқилди. Сўнгги йилларда ушбу марказлар томонидан аждодларимизнинг асрлар давомида чанг босиб ётган нодир қўлёзмалари тизимли равишда ўрганилиб, ўзбек тилига таржима қилинмоқда. Масалан, Имом Бухорийнинг “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ” асари, Имом Мотуридийнинг калом илмига оид асарлари шарҳлари билан маҳаллий тилга ўгирилиб, кенг китобхонлар оммасига тақдим этилди [6,45-51]. Бу илмий қадамлар нафақат юртимизда, балки халқаро миқёсда ҳам юқори баҳоланиб, Ўзбекистоннинг дунёвий ва диний илмлар маркази сифатидаги нуфузини қайта тикламоқда.

Маърифатли жамият барпо этишнинг муҳим шарти сифатли ва инклюзив таълимдир. Янги Ўзбекистонда диний таълим тизими ҳам замон талаблари асосида ислоҳ қилинди ва унинг узвий занжири яратилди. Бугунги кунда мамлакатда Ислом академияси, мадрасалар ва ихтисослашган илмий мактаблар ягона яхлит тизим сифатида фаолият юритмоқда.

Ўзбекистон халқаро исломшунослик академиясининг ташкил этилиши ҳамда унда ҳам диний, ҳам дунёвий фанларнинг уйғунликда ўқитилиши соҳадаги энг катта ислоҳотлардан биридир. Шунингдек, диний таълим муассасаларида хотин-қизлар учун алоҳида квоталар ва таълим йўналишларининг кенгайтирилиши, уларнинг жамиятда муносиб ўрин эгаллашларига бўлган юксак эътиборнинг ифодасидир [7,89-94]. Бу тизимда таҳсил олаётган талабалар учун дунё стандартларига мос равишда рақамли кутубхоналар, замонавий ахборот технологиялари билан жиҳозланган аудиториялар яратилди. Таълим мазмунида оммани диний мутаассиблик ва радикализм хавфидан ҳимоя қила оладиган, соф ислом маърифатини илмий асосда тушунтириб берадиган малакали кадрлар тайёрлашга устувор аҳамият берилмоқда.

Хулоса

Хулоса қилиб айтганда, "Янги Ўзбекистон – инсон қадри улуғланган юрт" концепцияси фуқароларнинг ҳам моддий, ҳам маънавий-диний ҳуқуқларини тенг таъминлашни назарда тутувчи кенг қамровли феномендир. Мамлакатимизда диний-маърифий соҳада олиб борилаётган ислоҳотлар халқимизнинг виждон эркинлигини таъминлаш билан бир қаторда, миллий ғурур ва ифтихор туйғусини юксалтиришга хизмат қилмоқда.

Аждодларимизнинг илмий меросини таржима қилиш ва ёш авлодга сифатли диний таълим бериш орқали жамиятда маънавий соғлом муҳит ҳамда ёт ғояларга қарши мустаҳкам психологик ва ижтимоий иммунитет шакллантирилмоқда. Зеро, ўз тарихини, дини ва илмий илдизларини чуқур англаган, қадр топган инсонгина Янги Ўзбекистоннинг буюк келажагини барпо этишга қодир бўлган ҳақиқий кучга айланади.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1.            Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси. БМТ Бош Ассамблеясининг 217 А (III) резолюцияси. – Нью-Йорк, 1948.

2.            Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси. – Тошкент: “Тафаккур” нашриёти, 2022.

3.            Ўзбекистон Республикаси Конституцияси (Янги таҳрир). – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2023. – 35-модда.

4.            Нуриддинов З. Янги Ўзбекистонда диний-маърифий соҳадаги ислоҳотларнинг ижтимоий-сиёсий аҳамияти. // Ислом цивилизацияси журнали. – Тошкент, 2024. – №1.

5.            Саидов А.Ҳ. Инсон қадри ва ҳуқуқлари – олий қадрият. // Жамият ва бошқарув журнали. – Тошкент, 2024. – №2.

6.            Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази маълумотлари ва илмий нашрлар каталоги. – Самарқанд, 2025.

7.            Каримов Н.Р. Инсон капитали ва барқарор ривожланиш муаммолари. Илмий мақолалар тўплами. – Самарқанд: Иссиқ йўли нашриёти, 2025.

Махмудов Баёзхон Зарифович

Имом Бухорий халқаро илмий тадқиқот

маркази илмий ходими